سلسله مباحث طنز خلاق 1: طنز یا شوخ‌طبعی؟ / عبدالله مقدمی



احتمالاً برای شما هم هر روز به شکل‌های گوناگون از راه‌های مجازی و حقیقی مطالبی معمولاً خنده‌آور می‌رسد که نویسنده یا ارسال‌کننده آن مدعی است «طنزند». لطیفه یا joke، جملات کوتاه مسخره‌آمیز، تغییر دادن عامدانه جملات یا شعرهای مختلف و ... همه مطالبی است که تحت عنوان «طنز» در میان همگان پذیرفته شده است. اما آیا واقعاً همین گونه است؟ آیا همهء مطالب خنده‌آور، لزوماً طنزند؟ آیا هر مطلبی که فخامت و زیبایی فاصله می‌گیرد و با ضعیف‌ترین نثر ونظم‌ها نوشته‌ می‌شود می‌تواند با عنوان‌بندی «طنز» شناخته شود؟

واقعیت این است که اینگونه نیست و چیزهایی که مردم عادی به عنوان طنز می‌شناسند همگی در شاخه بزرگ‌تری به نام «شوخ‌طبعی» شناخته‌ می‌شوند. شوخ‌طبعی را می‌توان به هر چیزی که در نهایت باعث خنده، تبسم، تهکم یا ابتهاج درونی انسان می‌شود نسبت داد. در واقع طنز یکی از گونه‌های شوخ‌طبعی است. اما تنها شاخه آن نیست و از هزل، هجو، فکاهه می‌توان به عنوان گونه‌های دیگر شوخ‌طبعی نام برد. برای شناختن این شکل‌های متفاوت، یکی یکی به سراغ‌شان می‌رویم.

«شوخی» را در لغت‌نامه دهخدا به «استهزا، بذله، جوک، خوشمزگی، دعابه، ریشخند، لاغ، لطیفه، لودگی، لودگی، متلک، مداعبت، مزاح، مسخرگی، مسخره، مطایبه و هزل» معنا کرده‌اند. دایره معنایی شوخی با همه این کلمات شکل می‌گیرد اما هر کدام از این معانی تفاوت‌هایی با همدیگر دارند. در مطالب بعدی در مورد این تفاوت‌ها بیشتر خواهیم گفت. اما چیزی که نیاز است در قدم اول بدانیم این است که؛ همه مباحثی که ارتباطی به خنده دارند، در حلقهء شوخ‌طبعی قرار می‌گیرد. توجه داشته باشید که این خنده باید از سر هوشیاری و توجه آدمی باشد و خنده‌های حاصل از محرک‌های غیر عقلی (مثل محرک‌های شیمیایی، فیزیکی یا ناخودآگاه و هیستیریک) نمی‌توانند لزوماً جزء حوزهء مورد مطالعه ما باشند.

در مورد خنده می‌توانیم به متن‌ها و نظرات علمی سر بزنیم اما به نظر نیازی به این کار نیست. همین که تعریف مشترکی از خنده را در ذهن داشته باشیم می‌توانیم به سراغ مباحث شوخ‌طبعی برویم. این سلسله مطالب اگر چه برای پایگاه نقد شعر نوشته می‌شوند و نگاه ویژه‌ای به مبحث شوخ‌طبعی در شعر و همینطور شعر طنز خواهند داشت اما سعی نگارنده بر آن است که با توجه به دربرگیرندگی محتوایی متن، مطالب به درد همه کسانی که به طنزپردازی علاقمندند، بخورد.




در تلگرام به اشتراک بگذارید
ارسال کننده مقاله : عبدالله مقدمی
دیدگاه ها - ۱
احمد آوازه » چهارشنبه 20 تیر 1397
جناب مقدمی بسیار عالی و آموزنده بود. لطفا ادامه دهید.

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.