تركيب هاي زيبا و معناآفرين در شعر




عنوان مجموعه اشعار : در دشت غزل
شاعر : ابراهیم ایزدی دستگردی


عنوان شعر اول : در دشت غزل
ای دشت غزل با تو پر از لاله و سنبل
موسیقی گیسوی تو افسانه ی بلبل

موج شفق موی تو: سرمشق سیاهی
پرواز بلند نظرت: اوج تغزّل

ریحان تو از ثلث گذر کرد به توقیع
طغرای تو پیچک شد و بوسید لب گل

رقصیدن ابریشم تو همنفس باد:
سرچشمه ی موسیقی و دریای تخیل

تا همسفر عقل شدم چشم تو فرمود:
تا عشق نورزی نبری گوی تکامل

از خون دلم در دل صحرای توهم
افتاده دل روشن دانا به تجاهل

با چشم تو ما را چه توانایی جنگ است؟؟
آنجا که اسیرت شده صد رستم زابل


عنوان شعر دوم : تک بیت
یادگاری می‌گذارد روی دیوار دلم
دست‌هایش را که با خونم حنابندان شده

عنوان شعر سوم : تک بیت
در قلب حوض از شب چشمت نگاره هاست
یعنی نگاه حوض پر از ماهپاره هاست
نقد این شعر از : انسیه موسویان
آقاي ايزدي دستگردي ، همراه خوب پايگاه نقد، يك غزل و دو تك بيت فرستاده اند. نگاهي به سابقه ي ارتباط ايشان با پايگاه، نشان مي دهد پيش از اين به جز غزل در قالب هاي ديگري چون مثنوي نيز طبع آزمايي كرده اند و شعر طنز نيز سروده اند. سابقه ي شاعري اين دوست گرامي هم پنج سال يا بيشتر ذكر شده كه سابقه ي خوبي ست و انتظار مي رود كه در اين مقطع از مقدمات و اصول اوليه بگذرند و بيشتر به رشد كيفي شعرشان بينديشند.
شعر مورد بحث، غزلي ست با وزني شاد و ريتميك و قافيه هايي نسبتاً كم كاربرد و غريب كه در ساختار مشكل چنداني ندارد. اما اولين نكته ي قابل ذكري كه در مورد اين شعر به نظر مي رسد، كاربرد تركيب هاست. تركيب سازي يكي از هنرهاي شاعران است و اگر به خوبي و در راستاي انتقال حس شاعر و تكميل معناي شعر باشد و يا معناهاي جديد بسازد بسيار ارزشمند است.
واژه ها به صورت منفرد و تنها، فقط بخشی از ابزارهای زبانی هستند كه شاعر در اختیار دارد. یك بخش مهم كار شاعر، تركیب سازی است یعنی كنار هم نهادن دو یا چند واژه مستقل و ساختن یك واحد جدید زبانی كه به طور مستقل عمل كند و معنی دهد. مثلاً «نعره» یك واژه است و «سنگ» هم واژه ای دیگر. شاعر، این دو را تركیب می كند و «نعره ْسنگ» را می سازد. این تركیب در شعر، معنایی تازه می یابد كه نه نعره است و نه سنگ:
خواب دریچه ها را
با نعره ْسنگ بشكن
بار دگر به شادی
دروازه های شب را،
رو بر سپیده وا كن
«شفیعی كدكنی»
شاعران موفق معمولا تركيب هاي زيبا و معناداري مي سازند و از اين طريق بار معنايي و زيبايي شناسانه ي شعر خود را افزايش مي دهند. اما گاهي تركيب ها كلي و يا كليشه اي اند، مبناي محكمي ندارند و چيزي به شعر اضافه نمي كنند. به اين طريق مي توان با اضافه كردن كلمات گوناگون به هم، ده ها تركيب ساخت. همان چيزي كه شايد بتوان به گفته ي دكتر شفيعي كدكني از آن با عنوان تركيب هاي جدول ضربي ياد كرد. به اين تركيب ها در غزل مورد اشاره توجه كنيد:
افسانه ي بلبل/ شفق موي/ صحراي توهم/دشت غزل
به عنوان مثال، تركيب « افسانه ي بلبل» در مصراع زير چه كمكي به زيبايي يا معناآفريني در شعر كرده است؟
موسیقی گیسوی تو افسانه ی بلبل
به عنوان يكي از نمونه هاي خوب و موفق تركيب سازي مي توان به غزل معروف استاد محمدعلي بهمني اشاره كرد كه با اضافه كردن كلمه ي « پرست» به كلمات ديگر، در جايگاه رديف، به شعر وسعت و غناي معنايي بخشيده است:
در این زمانه بی هیاهوی لال پرست
خوشا به حال کلاغان قیل و قال پرست
چگونه شرح دهم، لحظه لحظه خود را
برای این همه ناباور خیال پرست
به شب نشینی خرچنگ های مردابی
چگونه رقص کند ماهی زلال پرست
رسیده ها چه غریب و نچیده می افتند
به پای هرزه علف های باغ کال پرست
رسیده ام به کمالی که جز اناالحق نیست
کمالِ دار را برای من کمال پرست
هنوزم زنده ام و زنده بودنم خاریست
به تنگ چشمي نامردم زوال پرست...
آقاي ايزدي در انتها دو تك بيت هم آورده اند. قبلاً هم چند تك بيت ديگر از ايشان خوانده بوديم. در ادبيات فارسي، تك بيت ها با عنوان « مفردات» مطرح شده اند. مي دانيم كه هر شعری حداقل یک بیت دارد. "مفرد" شعری تک بیتی است که شاعر تمام مقصود خود را در همان یک بیت بیان می کند. "مفرد" یا همان "تک بیت" اغلب برای بیان نکته های اخلاقی به کار می رود. در "مفرد" گاهی دو مصراع هم قافیه هستند و گاهی دارای قافیه نیستند. بعضی از شاعران تک بیت های زیادی دارند، مانند سعدی که در پایان دیوانش به تعداد زیادی از این "مفرد" ها بر می خوریم که با عنوان "مفردات" تقسیم بندی شده اند. بعضی گفته‌اند که "مفرد" در واقع همان ضرب المثل است که به شعر بیان شده است. حال برگرديم به تك بيت هاي آقاي ايزدي. نمي دانم هدف ايشان سرودن تك بيت – به معناي خاص آن- بوده يا اين كه حس، انديشه اي يا تصويري به ذهنشان خطور كرده و موقتاً آن را نوشته اند تا بعدتر كاملش كنند؟ به هر روي به نظر بنده اين دو تك بيت با تعاريفي كه گفتيم، در قالب « مفردات» نمي گنجند؛ بلكه مي توانند ادامه يابند و بخشي از يك شعر كامل و بلندتر باشند. با آرزوي سرسبزي و شكوفايي براي قلم اين دوست گرانقدر.

منتقد : انسیه موسویان

متولد اول مرداد 1355 در مشهد كارشناس زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه فردوسي مشهد كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسي از دانشگاه علامه طباطبائي شاغل در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با سمت کارشناس مسئول ادبیات کودکان و نوجوانان از سال 1374 تا کنون



دیدگاه ها - ۱
ابراهیم ایزدی دستگردی » 1 روز پیش
سپاس

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.