شعر بی‌قید و بند




عنوان مجموعه اشعار : .
شاعر : نجمه سادات سیدی


عنوان شعر اول : .
جنگل را
جیغ هیچ قطاری
بیدار نمی کند
در خواب زمستانی، خرس ها
دست هاشان
به کندوی عسل های تابستانی
رسیده است
آنسوتر روباه ها
از پیچیدن اخبار دغلکاری هاشان
دیگر سرخ نمی شوند
گوزن ها هم دیگر
از شنیدن دروغ ها
شاخ در نمی آورند
.
.
.

گوش ها را
باد گرفته است


عنوان شعر دوم : .
.

عنوان شعر سوم : .
.
نقد این شعر از : محمد مستقیمی (راهی)
عنوان شعر اول : .
جنگل را
جیغ هیچ قطاری
بیدار نمی کند
در خواب زمستانی، خرس ها
دست هاشان
به کندوی عسل های تابستانی
رسیده است
آنسوتر روباه ها
از پیچیدن اخبار دغلکاری هاشان
دیگر سرخ نمی شوند
گوزن ها هم دیگر
از شنیدن دروغ ها
شاخ در نمی آورند

گوش ها را
باد گرفته است

نقد:
دوست عزیز در یادداشتتان برای منتقد خواسته‌اید که در مورد موسیقی درونی شعر به ویژه شعر سپید توضحاتی بدهم و اگر امکان دارد موسیقی متن شما را بیشتر کنم تا با مقایسه، موسیقی درونی را بشناسید.
ابتدا ببینیم موسیقی چیست به ویژه موسیقی در کلام و شعر. موسیقی در شعر یعنی موزون بودن کلام که حاصل نظم است که در اشعار ملل گوناگون، گوناگون است که بهتر است معروف‌ترین‌ها را معرفی کنم:
وزن هجایی: که تعدا هجاهای مصراع‌ها متساوی شده و نوعی موسیقی در کلام ایجاد می‌شود مثلاً هر مصراع هشت هجا یا سیلاب دارد.
وزن عروضی: که علاوه بر تعداد هجاها کوتاهی و بلندی هجاها هم منظم است مثل وزن عروضی شعر کلاسیک فارسی و عربی.
وزن تکیه‌ای که بیشتر در زبان‌هایی است که تکیه کاربرد گسترده‌ای در زبان دارد مثل شعر کلاسیک انگلیسی.
وزن زیر و بمی: در زبان‌هایی که زیر و بم تغییر معنایی ایجاد می‌کند نظم این زیر و بم‌ها موسیقی‌ای ایجاد می‌کند مثل وزن شعر چینی.
این‌ها موسیقی‌های شناخته شده شعر جهان است که البته این نوع موسیقی را موسیقی بیرونی گویند و البته هماهنگی ردیف و قافیه و هم وزنی و موسیقایی بودن آن‌ها در یکی بودن واج‌های کلمات هم موسیقی ایجاد می‌کند که آن هم بیرونی است و اما موسیقی درونی که از هماهنگی پدیده‌های دنیای خیال شاعر به وجود می‌آید تناسب‌ها تضادها و امثال آرایه‌های لفظی و گاهی معنوی نظمی در کلام ایجاد می‌کنند که موسیقی درونی گفته می‌شود به این مصراع معروف‌تر از کفر ابلیس توجه کنید:
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
علاوه بر موسیقی بیرونی عروضی فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن یک تناسب و هماهنگی بین پدیده‌های فضای خیال شاعر وجود دارد که موسیقی درونی کلام گویند.
یک اشتباه متأسفانه در ذهن بسیاری به وجود آمده که شعر سپید نوعی وزن دارد که حاصل هم‌نشینی واج‌هاست که البته هم‌نشینی واج‌ها نوعی آهنگ در کلام ایجاد می‌کند که قانونمند نیست یا اگر هست آنقدر پیچیده است که تنها باید آن را حس کرد چون قوانین حاکم بر آن اگر وجود داشته باشد کشف نشده و نشدنی است. این اشتباه متأسفانه از موسیقی حسی اشعار سپید شاملو در ذهن‌ها ایجاد شده است که ناشی از یک غفلت است اینان که به چنین کشفی رسیده‌اند غافلند از این که اکثر مصراع‌ها اشعار شاملو وزنی عروضی داردگرچه این وزن ضرورتاً در همه جا نیست و شاید شاملو هم در ایجاد آن تعمدی نداشته ذهن موزونش آن‌ها را ایجاد کرده است به طوری که می‌توان گفت اشعار سپید شاملو نیمه نیمایی هستند و همین ویژگی این ذهنیت را به وجود آورده است البته تقطیع‌های بجا و درست و کاربردی مخصوصاً در عرصه‌ی بلاغت را اگر نوعی موسیقی به حساب بیاوریم شاید منظور نظر شما باشد که آن هم تنها هدف، بلاغت که باشد مشکل حل است و دیگر این که در شعر سپید به دنبال موسیقی نباشید چون شعر سپید به معنای شعر بی‌قید و بند است این شعر از قیود موسیقی که هنر دیگریست خود را رها کرده و صفت سپیدیش به همین معناست مثل ازدواج سپید پس نه موسیقی دارد نه نیازی به موسیقی داردو آن تعاریف شعر سپید یعنی آن که خواننده سپیدی‌های کاغذ را هم بخواند همه ناشی از ناآگاهی در مورد این صفت و کاربرد آن است سپید یعنی بی‌قید و شرط والسلام.
و اما شعر شما: اگر دقت کنید شعر شما بر پایه‌ی سه کنایه شکل گرفته است:
1- کنایه‌ای تمثیلی از ضرب‌المثل شتر در خواب بیند پنبه دانه گهی لپ لپ خورد گه دانه دانه که از این کنایه برای خرس‌ها و خواب زمستانیشان و عسل بهاره که نمی‌دانم چرا تابستانه شده است؟
2- کنایه‌ی از شرم سرخ شدن برای روباه‌ها و صفت دغلکاریشان که نمادین است.
3- کنایه‌ی شاخ درآوردن برای گوزن‌ها که سلطان شاخ هستند و همچنین اشاره‌ای هم به دروغ‌های شاخدار که باید از یک ریشه باشد.
حال ببینیم اگر این کنایه‌ها را در متن معنا کنیم چه اتفاقی می‌افتد اگر هیچ اتفاقی نیفتاد و متن ویژگی خود را حفظ کرد متن شما شعر است اما اگر اتفاقی افتاد آن وقت بحث خواهیم داشت.
جنگل را جیغ هیچ قطاری بیدار نمی کند
عسلی نصیب خرس‌ها نمی‌شود
آنسوتر روباه‌ها از رفتار خود پشیمان نیستند
گوزن ها هم دیگر به نادرستی‌ها عادت کرده‌اند
گوش‌ها کر شده‌اند
می‌بینیم که اتفاقی نمی‌افتد پس این کنایه‌ها اساس متن نیستند اگر بودند شعر از نوع مجاز کنایی بود که البته به قوت مجاز استعاری نبود شعری می‌شد مثل شعر «آب را گل نکنیم» از سهراب سپهری اما حالا که با حذف کنایه‌ها فضای خیال باقی می‌ماند شعر در فضای استعاری است و ماهیتی هنری دارد اما یک آسیب رایج فضای استعاری خیال را ویران می‌کند کلیدواژه‌هایی در شعر است که فضای احساس شاعر را لو می‌دهد و شعر را که می‌توانست خوب و بی‌عیب باشد به شعار تبدیل می‌کند دقت کنید.
شاعر در سرایش این شعر با دو فضا روبرو بوده است.
1- فضای احساس شاعر که جامعه‌ایست که در خواب است و کسی به آرزوهایش نمی‌رسد و سراسر دروغ و دغل است و دروغ‌گویان هم ابایی ندارند و دروغ‌هایشان روز به روز شاخدارتر می‌شوند و همه کر شده‌اند. فضای احساس لو رفته است که این گونه با اعتماد آن را بیان می‌کنم.
2- فضای خیال که جنگلی است که در سکوت غرق است و حیوانات، خرس‌ها در خواب زمستانیند و خواب خوش هم نمی بینند و روباه‌ها در فکر مکر و فریبند و گوزن‌ها شاخ دارند.
بسیار خوب اگر دقت کنیم واژه‌ها برای روایت این دو فضای متفاوت، متفاوتند و اگر واژه‌ای از فضای احساس به فضای خیال بیاید کلیدواژه شده و فضای احساس شاعر را لو می‌دهد و شعر به شعار تبدیل می‌شود. بیدار شدن برای جنگل و شرمنده شدن برای روباه و تعجب کردن برای گوزن از واژه‌ها و مفاهیمی هستند که مال فضای احساس شاعرند باید در روایت این مفاهیم با رفتارهای حیوانی بیان می‌شد که نشده است و این آفت همیشه از نگرانی شاعر برای پیام‌رسانی به وجود می‌آید بارها گفته‌ام باز هم می‌گویم کار شاعر خداگونه و آفرینش است و در آفرینش پیامی نیست به عبارت دیگر آفرینش اندیشه‌ای را القا نمی‌کند بیننده را به اندیشیدن وامی‌دارد و کار شاعر پیامبری نیست که پیام بدهد به طور کلی هنر آفرینش و پیامی در بر ندارد! اگر می خواهید پیام بدهید و اندیشه‌ای به دیگران برسانید با بیانی شفاف و غیر ادبی مقاله بنویسید.

منتقد : محمد مستقیمی (راهی)

محمد مستقیمی با نام هنری (راهی), شاعر , نویسنده, پژوهشگر, مترجم, منتقد در یلدای سال 1330 در روستای چوپانان بخش انارک شهرستان نایین در خانواده‌ای که از پدر انارکی و از مادر بیابانکی بود متولد شد، نسب او از طرف مادر با فاصله‌ی چهار نسل به هنر جندقی و با ...



دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.