چيستي غزل نو - تصوير و تخيّل (13) - خرق عادت / حسنا محمدزاده



(ادامۀ مبحث قبل)

3ـ خرق عادت

خرق عادت، پارادوكسي است كه در عمل اتّفاق مي‌افتد؛ در واقع خرق عادت، رخدادي است كه با واقعيّات عيني تناقض دارد. در اين سطحِ تناقضي از زبان، دو سويۀ تناقض، به گونه‌اي همزمان در كلام نمي‌آيند، بلكه يكي از سويه‌ها در زبان حاضر است و سويۀ ديگر را با كمك قراردادهاي پساتجربي بيرون از سخن مي‌شناسيم؛ به عنوان مثال مي‌دانيم كه «شكوفه از درخت مي‌رويد»، مي‌دانيم كه «پرنده از دهان نمي‌پرد» و «پرنده روي بوسه نمي‌نشيند» پس وقتي شاعر از رويدادي روايت مي‌كند كه متناقض با اين قاعده‌است، در واقع خرق عادت كرده‌است:

شكوفه‌هاي هلو رسته روي پيرهنت

دوباره صورتي صورتي است باغ تنت

پرنده‌اي كه پريد از دهان بوسۀ من

نشست زمزمه‌گر روي بوسۀ دهنت

(همان: 508)

«روييدن شكوفه از پيراهن» و «پريدن پرنده از دهان»، رخدادي است كه در آن، بر اساس شناخت ما از قانون طبيعت، «خرق عادت» اتفاق افتاده‌است، «هنرمند و بخصوص شاعر وظیفه دارد از در هم آشفتگی واقعی جهان پرده بردارد. وی باید در بی‌اعتبار ساختن کامل هر آنچه معمولا واقعیت نام دارد شرکت جوید» (هنرمندي، 1336: 373). گويي عقل با تمام قاب‌هاي بسته و محدودش، چاره‌اي ندارد جز اينكه در برابر لحظاتي كه ذهن، بي‌عزم و ‌ارادۀ خاصي، از عناصر معمول جهان طبيعت، واقعيّتي نو خلق كرده‌است، سر فرود آورد. خرق عادت حاصل لحظاتي است كه تخيّل از بند منطق آزاد شده‌است و مي‌خواهد ميان عناصر عالم واقع، نظمي تازه و غيرمنتظره برقرار كند، مثلا چنين تصوّري را شكل دهد كه انساني مي‌تواند خورشيد را به دو تكّه تقسيم كند و به گوش‌هايش بياويزد:

خوش آنكه سكّه خورشيد را دو پاره كني

سپس دو نيمۀ آن را دو گوشواره كني

(همان: 103)

يا وقتي شاعر ادعا مي‌كند كه در نيمه‌‌راه عمرش دوباره جوان شده‌است، بر اساس قوانين حاكم بر جهان، خرق عادت شكل گرفته‌است؛ مانند همان خرق عادتي كه در اساطير ديني و در ماجراي جوان شدن دوبارۀ زليخا سراغ داريم:

اي رجعت جواني، در نيمه‌راه عمرم

بر شاخۀ خزانم ناگه زده جوانه

(همان: 99)

ناگفته نماند كه خرق عادت‌، چيزي متفاوت از آنچه در نظريۀ هنجارگريزي فرماليست‌هاي روس مي‌خوانيم، نيست. ایشان بر این باور بودند که «برای ایجاد یک اثر برجسته، تازگی مطلب مهم نیست؛ بلکه این شیوۀ بیان است که می‌تواند بعد تازه‌ای از جهان را به مخاطب بنمایاند» (انوشه، 1381: 145).

عمده‌ترين بستر خرق عادت در ادبيات فارسي، شعر فردوسي است. حضور پر رنگ اسطوره‌ها در شاهنامه به عنوان اولین صفحات موجود از تاریخ حیات انسان، عرصه ظهور خرق عادت‌ها بوده‌است، به عنوان نمونه‌هايي از خرق عادت مي‌توان از نبرد با اژدها، تغییر شکل دادن انسانها، ورود به بدن حيوانات، كمك گرفتن از نيروهاي فراطبيعي، مثل حضور سيمرغ، سخن گفتن حيوانات و موارد زيادي از اين دست ياد كرد كه با جنبه‌هاي خرق‌عادتي، به شعر جاذبۀ ويژه‌اي بخشيده‌اند. يكي از شگردهاي شاعران امروز براي خلق «خرق عادت» كمك گرفتن از اسطوره‌ها و رسيدن به كشف‌هاي تازه با كمك آن‌هاست. مي‌دانيم كه «ققنوس» در اساطير ايران، يونان، مصر و ... پرنده‌اي افسانه اي است كه جفت و زايشي ندارد، اما هر هزار سال يك بار، در توده‌اي از هيزم بال مي‌گشايد، آواز مي‌خواند و با منقار خويش آتشي مي‌افروزد و بعد از سوختن در آتش از خاكستر او ققنوسي ديگر متولد مي‌شود، حسين منزوي با نگاهي خرق عادتانه به اين اسطوره مي‌نگرد و تصويري ناب مي‌آفريند، اين بار از دل خاكستر ققنوس به جاي پرنده، زني متولد مي‌شود:

عشقي كه از خاكستر ققنوس من سر زد

اين بار پرواز زني با نام آتش بود

(همان: 455)

در اساطيري ديني و طبق آنچه در ماجراي معجزات موسي (ع) مي‌خوانيم، يكي از خرق عادت‌هاي پرشور، تبديل كردن عصا به مار است، منزوي از اين خرق عادت به شيوه‌اي متفاوت بهره مي‌برد و از آن استفاده‌اي ديگرگون مي‌كند:

خرق عادت كردم اما بر خلاف خويشتن:

تا به گرد گردنم پيچد عصايم مار شد

(همان: 180)

نياز به ذكر نيست كه خرق عادت بخش جدايي‌ناپذير بسياري از حكايت‌هاي عرفاني است و جذابيت اين حكايت‌ها اغلب به خاطر شگفتي‌آفرينيِ حاصل از همين خرق‌عادت‌ها ا‌ست كه در محدودۀ عرفان از آن با عنوان «كرامت» ياد مي‌شود و بسياري از حكايات عرفاني را به جهان ناممكن‌ها بدل كرده‌است و سنجش صدق و كذب آن‌ها را از عهدۀ علم خارج كرده‌است؛ مسلم است، آنچه در قصص‌الانبياء و شرح معجزات پيامبران مي‌خوانيم، چه از نظر زماني و چه از نظر كيفي بر تمام خرق عادت‌هاي عرفاني و ادبي ارجح است.

منابع:

انوشه، حسن (1381)، فرهنگ‌نامۀ ادبی فارسی، چ 2، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

هنرمندي، حسن، (1336)، از رمانتيسم تا سوررئاليسم، تهران: اميركبير.

 

 


نویسنده : حسنا محمدزاده

ارسال کننده مقاله : حسنا محمدزاده
دیدگاه ها - ۰

برای ارسال نظر وارد پایگاه شوید.